Ο αριθμός των νοικοκυριών με ζευγάρια και παιδιά μειώθηκε κατά 6,3% (από 31,9 εκατομμύρια σε 29,9 εκατομμύρια) από το 2016 έως το 2025 – Ο ρόλος της μετανάστευσης στο δημογραφικό
Σε πτωτική πορεία φαίνεται να κινείται ο πληθυσμός της Ευρώπης, η οποία διανύει τις πιο βαθιές μεταβολές της σύγχρονης ιστορίας της στο δημογραφικό. Τα τελευταία στοιχεία δεν αφήνουν περιθώρια εφησυχασμού, καθώς τρία στα τέσσερα ευρωπαϊκά νοικοκυριά δεν έχουν παιδιά.
Την ίδια ώρα, η γήρανση του πληθυσμού αναμένεται να αλλάξει ριζικά την κοινωνική και οικονομική δομή της Ευρώπης. Σύμφωνα με τις τελευταίες προβλέψεις της Eurostat, μέχρι το 2100 περίπου ένας στους τρεις Ευρωπαίους θα είναι άνω των 65 ετών, γεγονός που θα επιβαρύνει σημαντικά τα συστήματα υγείας, συντάξεων και εργασίας.
Το 2025, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, μόλις το 23,4% των νοικοκυριών στην ΕΕ (47,4 εκατ. από 203,1 εκατ. συνολικά) είχαν παιδιά. Τα περισσότερα από αυτά αφορούσαν σε ζευγάρια με παιδιά (14,7%), ακολουθούν άλλες μορφές νοικοκυριών με παιδιά (5,6%) και μονογονεϊκές οικογένειες (3%). Το υπόλοιπο 76,6% των νοικοκυριών δεν είχε παιδιά: ενήλικες που ζούσαν μόνοι τους (37,5%), ζευγάρια χωρίς παιδιά (24,1%) και λοιπά νοικοκυριά (15,1%).
Το δημογραφικό αντιμετωπίζεται πιο αποτελεσματικά σε χώρες που καταφέρνουν να προσελκύουν σταθερά μετανάστες
Ο πληθυσμός της ΕΕ υπολογίζεται ότι θα μειωθεί κατά περίπου 53 εκατομμύρια ανθρώπους στο τέλος του αιώνα, δεδομένου ότι η χαμηλή γονιμότητα παρατηρείται σε σχεδόν όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και όχι μόνο λόγω προσωπικών επιλογών για μη δημιουργία οικογένειας.
Το χάσμα ανάμεσα στον αριθμό παιδιών που επιθυμούν οι Ευρωπαίοι και αυτόν που τελικά αποκτούν αποδίδεται μεταξύ άλλων στο κόστος στέγασης, στην αστάθεια της αγοράς εργασίας, στην έλλειψη προσιτών δομών φροντίδας και στη γενικότερη οικονομική αβεβαιότητα. Όλα αυτά λειτουργούν ως αντικίνητρα ακόμα και για ζευγάρια που θα ήθελαν δύο ή τρία παιδιά.
Η γενική τάση, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν χώρες στην Ευρώπη που θα αυξήσουν το πληθυσμό τους. Μέχρι το 2100, το Λουξεμβούργο αναμένει εντυπωσιακή αύξηση άνω του 36%, ενώ η Ισλανδία και η Μάλτα επίσης καταγράφουν ισχυρή άνοδο. Οι μεγαλύτερες μειώσεις προβλέπονται σε χώρες της Ανατολικής και Νότιας Ευρώπης, ενώ μεταξύ των χωρών όπου αναμένεται μείωση άνω του 30% βρίσκεται και η Ελλάδα.
Συντριπτική μειονότητα τα νοικοκυριά με πολλά παιδιά
Μεταξύ του 2016 και του 2025, ο αριθμός των μονοπρόσωπων νοικοκυριών χωρίς παιδιά αυξήθηκε κατά 19,2% (από 63,9 εκατομμύρια σε 76,1 εκατομμύρια) και ο αριθμός των νοικοκυριών που αποτελούνται από ζευγάρια χωρίς παιδιά αυξήθηκε κατά 3,3% (από 47,3 εκατομμύρια σε 48,9 εκατομμύρια). Όλες οι άλλες κατηγορίες – ζευγάρια με παιδιά, μονογονεϊκές οικογένειες, πολυμελή νοικοκυριά – κινούνται οριζόντια ή πτωτικά.
Στον αντίποδα, ο αριθμός των νοικοκυριών με ζευγάρια και παιδιά μειώθηκε κατά 6,3% (από 31,9 εκατομμύρια σε 29,9 εκατομμύρια), ενώ οι λοιποί τύποι νοικοκυριών με παιδιά μειώθηκαν κατά 3,5% (από 11,8 εκατομμύρια σε 11,4 εκατομμύρια).
Το υψηλότερο ποσοστό νοικοκυριών με παιδιά καταγράφηκε στη Σλοβακία (35,4%), την Ιρλανδία (30,8%) και την Κύπρο (28,2%). Στο αντίθετο άκρο βρισκόταν η Φινλανδία (18,2%), η Λιθουανία (18,4%) και η Γερμανία (19,9%).
Το 2025, το 50,2% των νοικοκυριών της ΕΕ με παιδιά είχε ένα παιδί, το 37,6% είχε δύο παιδιά και το 12,2 % είχε τρία ή περισσότερα παιδιά. Τα υψηλότερα ποσοστά αυτής της κατηγορίας συγκεντρώνουν η Πορτογαλία (61,8 % του συνόλου των νοικοκυριών με παιδιά), τη Βουλγαρία (60,4%) και η Μάλτα (59,5 %).
Σε 14 από τις 27 χώρες της ΕΕ, τα περισσότερα νοικοκυριά με παιδιά είχαν δύο ή περισσότερα παιδιά. Το ποσοστό αυτό ήταν υψηλότερο στη Σουηδία, με 57,8% των νοικοκυριών αυτών, στην Ολλανδία (57,6%) και στην Ιρλανδία (56,7%).
Στο σύνολο της ΕΕ, η Ελλάδα κατατάσσεται ελαφρώς υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, ωστόσο τα επιμέρους στοιχεία δεν αφήνουν πολλά περιθώρια εφησυχασμού. Περίπου το 26,5% των ελληνικών νοικοκυριών είχε παιδιά το 2025, έναντι περίπου 23,5% για το σύνολο της ΕΕ. Ωστόσο, τα περισσότερα έχουν ένα ή δύο παιδιά, ενώ τα νοικοκυριά με τρία ή περισσότερα παιδιά είναι συντριπτικά λιγότερα.
Η Ελλάδα, με οικονομία που χτυπήθηκε σκληρά από την κρίση της προηγούμενης δεκαετίας, ακολουθεί αυτή την ευρωπαϊκή τάση ενισχυμένη: η αστικοποίηση, το υψηλό κόστος στέγης και η επισφάλεια στην αγορά εργασίας ωθούν όλο και περισσότερους νέους σε μονοπρόσωπα νοικοκυριά — και όλο και πιο αργά, αν ποτέ, στη δημιουργία οικογένειας.
Ο καθοριστικός ρόλος της μετανάστευσης
Οι ειδικοί συμφωνούν ότι ο βασικότερος παράγοντας που εξηγεί τις διαφορές μεταξύ των χωρών είναι η μετανάστευση. Οι χώρες που καταφέρνουν να προσελκύουν σταθερά μετανάστες έχουν καλύτερες δημογραφικές προοπτικές, ακόμα και αν η γονιμότητα παραμένει χαμηλή.
Αντιθέτως, χώρες με αρνητικό ισοζύγιο μετανάστευσης και χαμηλή γονιμότητα αντιμετωπίζουν ταχύτερη συρρίκνωση. Η ηλικιακή δομή παίζει επίσης σημαντικό ρόλο, καθώς οι χώρες με γηρασμένο πληθυσμό έχουν λιγότερους ανθρώπους σε αναπαραγωγική ηλικία, γεγονός που ενισχύει τον φαύλο κύκλο της μείωσης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Σλοβακία, η οποία παρότι καταγράφει το υψηλότερο ποσοστό νοικοκυριών με παιδιά, αναμένεται να χάσει περίπου το 26,7% του πληθυσμού της έως το 2100. Αυτό το παράδοξο, σύμφωνα με το δρα Τόμας Σομπότκα από το Ινστιτούτο Δημογραφίας της Βιέννης, εξηγείται αν συνυπολογιστεί ο παράγοντας των μεταναστευτικών ροών σε συνδυασμό με την ηλικιακή δομή του πληθυσμού.
Και μπορεί η Σλοβακία να έχει σήμερα σχετικά περισσότερα νοικοκυριά με παιδιά, αλλά ταυτοχρόνως υφίσταται brain drain προς τη Δυτική Ευρώπη, κυρίως την Αυστρία και τη Γερμανία, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός της να συρρικνώνεται παρά τη σχετικά καλύτερη γονιμότητα.
Δημογραφικό σταυροδρόμι
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δείχνει να βρίσκεται σε δημογραφικό σταυροδρόμι. Έπειτα από δεκαετίες αύξησης, ο πληθυσμός της θα αρχίσει να μειώνεται σταδιακά. Αυτή η δημογραφική μετάβαση αποτελεί μία από τις καθοριστικές προκλήσεις για τη μελλοντική οικονομική ανταγωνιστικότητα, την περιφερειακή συνοχή και τα κοινωνικά συστήματα της ΕΕ, απαιτώντας πολιτικές απαντήσεις που να αντιμετωπίζουν τις βαθιές αιτίες και να προσαρμόζονται στις νέες δημογραφικές πραγματικότητες.
Η δημογραφική μείωση οφείλεται κυρίως σε δύο παράγοντες: τα ποσοστά γονιμότητας που παραμένουν κάτω από το φυσικό επίπεδο ανανέωσης του πληθυσμού (2,1 γεννήσεις ανά γυναίκα) από τη δεκαετία του 1970, και μια γηράσκουσα πληθυσμιακή δομή που δημιουργεί αρνητική «δυναμική του πληθυσμού».
Αυτό συμβαίνει όταν μια χώρα ή μια περιοχή έχει μεγάλο ποσοστό ηλικιωμένων και ο αριθμός των θανάτων υπερβαίνει τον αριθμό των γεννήσεων. Τότε ο πληθυσμός αρχίζει να μειώνεται ακόμα και αν τα ποσοστά γονιμότητας βρίσκονται στο επίπεδο ανανέωσης ή πάνω από αυτό. Το αντίθετο φαινόμενο της «θετικής δυναμικής» παρατηρείται σε νεανικούς πληθυσμούς, όπου ένα μεγάλο ποσοστό νέων μπορεί να διατηρήσει την πληθυσμιακή αύξηση ακόμα και αν η γονιμότητα πέσει κάτω από το επίπεδο αντικατάστασης.
Από τη μετανάστευση τόσο από χώρες εκτός ΕΕ όσο και από άλλα κράτη-μέλη επωφελούνται γενικά οι χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Ωστόσο, οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης αντιμετωπίζουν σημαντική μετανάστευση προς τη Δυτική Ευρώπη, δημιουργώντας ένα «παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος» στην κινητικότητα της ΕΕ, όπου η μετακίνηση εντός της Ένωσης δεν μετριάζει τη δημογραφική μείωση, αλλά απλώς τη μετατοπίζει από τη μία περιοχή στην άλλη.
Το σίγουρο είναι ότι η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια κρίση συνθηκών, που κάνουν την οικογένεια δύσκολη, ακριβή και επισφαλή. Γι’ αυτό και απαιτείται συνδυασμός πολιτικών ώστε η δημιουργία της να είναι εφικτή για όσους την επιθυμούν.
